«فیلمت قشنگ است، ولی جشنوارهای نیست.»
تقریباً هر فیلمساز ایرانی یک بار این جمله را شنیده است —معمولاً از کسی که خودش هم دقیق نمیداند منظورش چیست.
پشت این جمله یک باور پنهان است: انگار دو نوع فیلم وجود دارد. فیلمی که از دل خودتان درمیآید و فیلمی که برای خوشایند جشنوارهها ساخته میشود و انگار باید یکی را انتخاب کنید.
ما سالهاست فیلمهای ایرانی را به جشنوارههای دنیا میفرستیم. چیزی که بارها دیدهایم این است: این دوراهی وجود ندارد اما یک انتخاب واقعی هست که خیلیها آن را نمیبینند و همان تعیین میکند فیلم شما روی پرده میرود یا در هارد میماند.
«فیلم جشنوارهای» یک ژانر نیست
ابتدا یک تصور غلط را کنار بگذاریم.
هیچ ژانری به اسم «جشنوارهای» وجود ندارد. جشنوارهها یک سلیقهٔ واحد ندارند، چون اصلاً یک چیز نیستند:
- کلرمون-فران دنبال فیلم کوتاهی است که فرم و ایدهاش تازه باشد.
- سیچز و فانتاسیا دنبال ترس، خون و ژانر هستند.
- ایدفا فقط مستند میخواهد.
- آنسی فقط انیمیشن.
- ساندنس دنبال صدای تازهٔ مستقل است.
فیلمی که کلرمون عاشقش میشود، ممکن است در سیچز حتی دیده نشود. پس وقتی کسی میگوید «جشنوارهای بساز»، عملاً هیچ اطلاعات مفیدی به شما نداده است.
دوراهی واقعی چیست؟
سؤال درست این نیست که «شخصی بسازم یا جشنوارهای؟»
سؤال درست این است: این فیلم را برای چه میسازم و بعد از ساختهشدن قرار است کجا نمایش داده شود؟
سه پاسخ صادقانه وجود دارد و هر کدام مسیر متفاوتی دارد:
راه اول — فیلم کارتویزیت. هدف: نشان دادن تواناییتان به تهیهکننده، سرمایهگذار یا مدرسهٔ فیلمسازی. اینجا کیفیت اجرا از تازگی ایده مهمتر است.
راه دوم — فیلم جشنواره. هدف: پریمیر در یک جشنواره معتبر، جایزه، دیدهشدن توسط برنامهریزها و ساختن رزومه برای پروژهٔ بعدی. اینجا تازگی و صدای شخصی حرف اول را میزند.
راه سوم — فیلم مخاطب. هدف: بازدید، انتشار آنلاین، درآمد. اینجا سرگرمکنندگی و قابلفهم بودن اولویت دارد.
هر سه راه محترماند. مشکل وقتی شروع میشود که فیلمساز هر سه را همزمان میخواهد و در نهایت به هیچکدام نمیرسد.
بنابراین تصمیم را قبل از نگارش فیلمنامه بگیرید نه بعد از تدوین.
انتخابکنندگان جشنواره واقعاً دنبال چه هستند؟
یک برنامهریز جشنواره در فصل انتخاب، روزی چند ده فیلم میبیند. گاهی بیشتر. این پنج چیز است که کارش را راحت میکند:
۱. صدایی که فقط مال شماست. فیلمی که هر کس دیگری هم میتوانست بسازد، انتخاب نمیشود. جزئیات دقیق و شخصی — یک شغل، یک محله، یک رابطه که فقط شما از نزدیک میشناسید — همان چیزی است که فیلم را جدا میکند.
۲. یک دقیقهٔ اول. انتخابکننده اگر در شصت ثانیهٔ اول حس نکند فیلم میداند چه میکند، فیلم را رها میکند. شروع کند و بیهدف، بیشترین قاتل فیلمهای خوب است.
۳. یک ایده تمیز اجرا شده. فیلم کوتاه جای سه موضوع همزمان نیست. یک ایده را بردارید و تا ته ببرید.
۴. حداقل کیفیت فنی — مخصوصاً صدا. تصویر متوسط را میبخشند، صدای بد را نه. صدای بد یعنی فیلم روی سیستم صوتی سالن اصلاً قابل پخش نیست، و این پروندهٔ شما را بسته میکند.
۵. طول منطقی. زیر ۱۵ دقیقه، درهای بسیار بیشتری به روی شما باز است. بالای ۲۰ دقیقه، تعداد جشنوارههایی که فیلم شما را میپذیرند بهشدت کم میشود، چون برنامهریزی سانسها سخت میشود. اگر فیلم واقعاً به ۲۵ دقیقه نیاز دارد، بسازید — اما بدانید چه چیزی را دارید معامله میکنید.
دام: فیلم جشنوارهای قلابی
یک الگوی تکراری هست که خیلیها فکر میکنند «فرمول جشنواره» است:
پلانهای خیلی طولانی، دیالوگ کم یا هیچ، رنگ خاکستری و سرد، زنی که رنج میکشد و حرف نمیزند، پایان مبهم و هیچ داستانی.
انتخابکنندهها روزی دهها تا از این فیلمها میبینند. سکوت و کندی بهخودیخود «هنری» نیست؛ فقط وقتی کار میکند که چیزی زیرش باشد.
اگر فیلم شما را بشود در یک جمله اینطور توصیف کرد — «یک نفر ناراحت است و ما مدت زیادی نگاهش میکنیم» — فیلم آماده نیست.
تصمیمهایی که باید قبل از کلید زدن گرفته شوند
اینها تصمیمهایی هستند که بعد از فیلمبرداری دیگر نمیشود عوضشان کرد. هر سال فیلمهای خوبی را میبینیم که سر یکی از همینها مسیرشان بسته میشود:
- طول فیلم. از فیلمنامه هدفگذاری کنید، نه در تدوین.
- موسیقی. حق استفاده از موسیقی را کتبی بگیرید. موسیقی بدون مجوز، بیشتر از هر چیز دیگری فیلمهای ایرانی را از جشنوارهها بیرون میاندازد. اگر آهنگساز دارید، قرارداد امضا کنید؛ اگر از قطعهٔ آماده استفاده میکنید، مجوز کتبی بگیرید.
- زیرنویس. از مرحلهٔ فیلمنامه به ترجمه فکر کنید. ترجمهٔ عجولانهٔ شب آخر، فیلم را برای داور خارجی نصفه میکند.
- بودجهٔ صدا. پول واقعی برای صداگذاری و میکس کنار بگذارید.
- قرارداد با عوامل و بازیگران. جشنوارهها و پخشکنندهها میپرسند حقوق فیلم دست کیست. یک برگه امضا حالا، ده مشکل بعداً را حل میکند.
- بودجهٔ ارسال. هزینهٔ ورودی جشنوارهها دلاری است. اگر برای آن برنامه ندارید، فیلم ساخته میشود ولی جایی نمیرود.
مهمترین نکتهای که اغلب دیر فهمیده میشود: پریمیر
این را جدی بگیرید.
بسیاری از جشنوارههای معتبر فقط فیلمی را میپذیرند که قبلاً بهصورت عمومی پخش نشده باشد. یعنی اگر فیلم را روی یوتیوب، آپارات یا حتی اینستاگرام منتشر کنید، بخش بزرگی از مسیر جشنواره برای همیشه بسته میشود.
ترتیب درست این است: اول جشنوارهها، بعد انتشار آنلاین.
فیلم را بعد از تمام شدن، منتشر نکنید. حتی «فقط برای دوستان» هم نه. لینک خصوصی با رمز بسازید و همان را بفرستید.
چکلیست کوتاه قبل از شروع
پیش از اینکه دوربین روشن شود، این شش سؤال را روی کاغذ جواب بدهید:
- این فیلم را برای کدام هدف میسازم: کارتویزیت، جشنواره یا مخاطب؟
- اگر برای جشنواره می سازم: کدام جشنواره؟ حداقل نام 10 جشنواره را روی کاغذ بیاورم و درباره آن تحقیق کنم.
- چه مدت زمان طول می کشد تا فیلمی ایده ال برای هدفم بسازم؟
- حق موسیقی و حقوق عوامل را چطور تأمین میکنم؟
- چقدر پول برای صدا و چقدر برای ارسال کنار گذاشتهام؟
- تا پریمیر، فیلم را کجا منتشر نمیکنم؟
اگر جواب هر شش تا را دارید، از ۹۰ درصد فیلمهایی که به دست ما میرسند جلوتر هستید.
پرسشهای پرتکرار
فیلم شخصی بسازم یا فیلم جشنوارهای؟
هر دو. فیلمهایی که در جشنوارهها موفق میشوند تقریباً همیشه عمیقاً شخصیاند. تفاوت در انضباط اجراست، نه در میزان شخصی بودن.
چقدر باید فیلمم کوتاه باشد؟
زیر ۱۵ دقیقه بیشترین گزینه را در اختیارتان میگذارد. زیر ۱۰ دقیقه حتی بهتر.
اگر فیلمم را در یوتیوب گذاشتهام، دیگر نمیتوانم به جشنواره بفرستم؟
بخشی از جشنوارهها را از دست دادهاید، ولی نه همه را. هنوز جشنوارههایی هستند که پریمیر نمیخواهند. فیلم را از دسترس خارج کنید و مسیر را از نو بچینید.
خودم بفرستم یا از پخشکننده کمک بگیرم؟
اگر وقت، تجربه و امکان پرداخت ارزی دارید، خودتان هم میتوانید. پخشکننده سه چیز اضافه میکند: شناخت اینکه فیلم شما به کدام جشنواره میخورد، رابطهٔ مستقیم با برنامهریزها، و حل مشکل پرداخت از ایران.البته این را هم فراموش نکنید.خیلی ازجشنواره ها پخش کننده ها را می شناسند و به فیلم های ارسالی آنها با دید بهتری می نگرند.
هزینهٔ ارسال به جشنوارهها چقدر است؟
ورودی هر جشنواره برای فیلم های کوتاه و بلند متفاوت است.معمولاً بین ۱۰ تا 200 دلار است و بسته به زمان ارسال فرق میکند؛ هرچه زودتر بفرستید ارزانتر است.نرخ برخی از جشنواره ها هم به یورو است.
فیلم شما آماده است؟
فیلمچی پخش بینالمللی فیلمهای کوتاه، بلند و مستند ایرانی است. ما فیلم شما را میبینیم، به شما میگوییم به کدام جشنوارهها میخورد و مسیر ارسال را از ابتدا تا نمایش مدیریت میکنیم.
